අකුරූප; අලුත් සිංහල යෙදුමක්!

අකුරු මෝස්තර, අකුරු හැඩතල ගැන කතා ලංකාවේ එතරම් සුලභ නැත. ඒ ගැන නිතර කතාකරන අපට ඒ හා බැඳුණු අදහස් නිරවුල්ව ප්‍රකාශ කරන්නට නිසි සිංහල යෙදුම් නොමැතිවීමද ගැටළුවකි. එපමණක් නොවේ, විෂය ගැන දැනුම නිර්මාණය සහ බෙදාහදා ගැනීම වචන මඳකම නිසා සීමාවන් වලට යටත් වෙයි. එහෙයින් අපේ කටට, අපේ රසට ගැලපෙන සේ නිවැරදි තාක්ෂණික වදන් නිපයා ගැනීම වහ වහාම කළයුතු කටයුත්තකි.

Typography යන ඉංග්‍රීසි වදනට අනුරූප සිංහල වදනක් නැතිකම සිංහලෙන් ටෛපොග්‍රැෆි ගැන කතාකරන අපට නිතරම පාහේ අඩුවක් දැනෙන කරුණකි. ඒනිසා ඊට ගැලපෙන සිංහල වදනක් තනාගන්නට ගන්නා උත්සාහයෙහි එක් අදියරකි මේ… අපට ටෛපොග්‍රැෆි යන වචනයම තත්සම පදයක් සේ භාවිත කළ හැකි උවත් එවිට නොයෙක් සීමාවන් හා විවිධ ගැටළු පැනනඟී.

Typography යනු ලංකාවේ සිංහලය ඇසුර‌ෙහි ඇරඹී හැදී වැඩුණු සංකල්පයක් හෝ තාක්ෂණයක් නොවේ. එහෙයින් සිංහලයෙහි ඊට අනුරූප වදනක් සකසන්නට පෙර ඒ යෙදුමේ ඉතිහාසයත්, සන්දර්භයත් සොයා බැලීම විදුහුරු මඟයි. තවද අප මේ උත්සාහයේදී මූලික සීමාවන් කීපයක් පනවා ගත්තා. නව වචනය පහසුවෙන් භාවිතා කළහැකි වචනයක් විය යුතු අතර එයට තවත් පද ආකලනය කරමින් සංකීර්ණ අරුත් පවසන්නටද හැකිවිය යුතුයි. මුද්‍රණාක්ෂර විද්‍යාව වැනි මුද්‍රණය සබැඳි වචන වෙනුවෙන් පෙර භාවිතව ඇති නමුත්, ඒවදන් අපගේ භාවිතාවට නොගැලපේ.

ග්‍රීක, ලතින් මූලයන් සහිත “type”, “graphy” යන දෙවදන සන්ධි වීමෙන් type + graphy = typography යන වදන සැකසී තිබේ. ඔක්ස්ෆර්ඩ් ඉංග්‍රීසී ශබ්දකෝෂයෙහි typography යන්න අරුත් දක්වන්නේ “The style and appearance of printed matter” යනුවෙනි. මෙහි “type” යනු මුද්‍රිත අකුරු සම්බන්ධව හඟවන යෙදුම වන අතර “graphy” යනු රූපමය ගුණය හඟවන යෙදුමයි. ඉඳින් සරල අර්ථයෙන් Typoraphy යන යෙදුම මුද්‍රිත අකුරුවල රූපමය ගුණය හඟවන බැව් අදහස් වේ.

විද්වත් ඉංග්‍රීසි බසෙහිදී Typography යනු ‘මුද්‍රිත’ අකුරුවල රූපමය ගුණය වන නමුත්, සාමාන්‍ය එදිනෙදා භාවිත ඉංග්‍රීසියෙහිදී calligraphy, lettering යටතේ අතින් ලියූ අකුරුවල රූපමය ස්වරූපය සහ එහි යෙදීම් යන අදහස හඳුන්වන්නටත් typography වදන එකසේ යෙදෙනු දකින්නට හැකිය. එහෙයින් වර්තමානයේදී typography වදන නිර්මිත හෝ විශේෂයෙන් නිමවෙන අකුරු වල රූපමය ස්වරූපයන් හඳුන්වන්නට යෙදෙන්නක් බවට හඳුනාගත හැකිය. අවසන් වශයෙන් වඩා පුළුල් තේරුම් කිරීමකදී typography යනු ‘දෘෂ්‍යමාන අකුරෙහි රූපමය ගුණය’ වේ.

ඉඳින්, අකුරෙහි රූපමය ගුණය යන අරුතට තනි පදයක් සොයමු;

අකුරුවල රූපමය -> අකුරු රූප

යන මඟින් ගොස්,

අකුරු+රූප = අකුරූප

යනුවෙන් නව වදනක් තනා ගතහොත් කෙසේ වේදැයි විමසා බැලීම වටී.

නවමු වදනක් තනන විට එය යෙදෙන ඒ ඒ තැනට ගැලපෙන ලෙස හැඩය වෙනස් කරගන්නටත් එයට තවත් පද ආකලනය කරමින් වචනයේ නොයෙක් රූප නිපදවා ගන්නටත් හැකි වනසේ එය කළ යුතුය. එයින් එහි යෝග්‍යතාවයද වලංගුභාවයද වැඩිවේ.

එහෙයින් Typography වදනෙන් ව්‍යුත්පන්න කරගත් තවත් වචන වලින් ඒ ඇසුරෙහි ඇති තවත් සංකල්පයන් ප්‍රකාශ කළ හැකිවාක් මෙන් අකුරූප වදනින්ද තවත් වදන් ව්‍යුත්පන්න කරගත හැකිවිය යුතුය. එවිට පහත පරිද්දෙන් වෙයි.

Typography (noun) අකුරූප / අකුරූපණ / අකුරූපණය (නාමපද)

Typographic or Typographical (adjective) අකුරූපී / අකුරූපමය / අකුරූපීමය (විශේෂණ පද )

Typographically (adverb) අකුරූපණීය (ක්‍රියාවිශේෂණය)

වචන නිමවෙන්නේත් පැවතෙන්නේත් ඒ වචන ඇසුරරෙහි එක්වෙන සහ ගැටෙන මිනිසුන් සහ කණ්ඩායම් වල ක්‍රියාකාරීත්වයෙනි. ඒ අරුතින් මේ අදහස තවත් සංවාදයට බඳුන්කළ යතු වෙයි. විද්වතුන්ගේ විමසුමට ලක් වියයුතු වෙයි. ඉතින් මේ ඇරයුම ඔබටයි.


ජනක අත්තනායක, පැතුම් එගොඩවත්ත සහ කෝසල සෙනෙවිරත්න විසින් 2018 සැප්තැම්බරයේදී. (ලිපිය මුලින් පල වුයේ අකුරැ සාමූහිකයේ වෙබ් අඩවියේ ය >> http://typography.lk/අකුරූප)

ColomboType 002 – Type, technology and design

PRESENTATIONS

  • ‘Typography as the idea in advertising’ .
    Russell Miranda, Art Based Creative Director (Executive) at Dentsu Grant Group
  • ‘Latest developments in Sinhala fonts and typography; beyond the Unicode problem’
    Pathum Egodawatta, Type designer, typographer and researcher
  • ‘From images to text; Sinhala optical character recognition’
    Chamila Liyanage, Senior Research Assistant at UCSC

For the love of letters! ColomboType #001 on April 07, 2018

You don’t know what you missed on a rainy Saturday evening in Colombo, when a room full of type aficionados of all shapes and sizes gathered, united by their love for one thing… Type.

The first ever colomboType meeting hosted by Mooniak, was held at the Royal College Union Skills Centre on the 07th of April from 5pm to 8pm. Three whole hours of type related research and type experimentation was discussed by a dedicated lineup, which included type enthusiasts in the likes of Thrarique Azeez, Kosala Senevirathne, Pushpananda Ekanayake, and Dr. Sumanthri Samarawickrama.

Tharique and Pushpanada presented an eclectic set of exploration in their upcoming font design projects. It was a strong demonstration of the potential of Tamil and Sinhala font design, regardless of the limited font usage, the current creative industries have chosen to be stuck with for a few good decades. Both speakers ended their respective presentations in an ambitious and inspiring note that reminded us of the creative community, and about how exploration is what breathes life into creativity.

Kosala and Dr.Sumanthri, also known as ‘Type-detectives’ after their research presentations, covered topics such as ‘Typography of Sinhala Numerals’ and ‘The anatomy of Sinhala Typography’. Kosala’s paper took us to what looked like pre-historic times by showcasing the currently extinct set of Sinhala numerals. The ending note kept many of the audience pondering if, “There is a revival?”. Dr.Sumanthri’s paper followed up a similar yet intense topic that presented an anatomical analysis of Sinhala typography and how it can further enhance and educate in type design, which has sadly become quite neglected in Sri Lanka.

Why did this happen?

A pre-meeting that happened between the core collective team identified key Missions and Visions for the local community of type enthusiasts. Alain Parizeau, who chaired the first meeting along with Pathum Egodwatta, shared a conclusive objective of future collective meetings, as a platform;

to share common interests,

to share resources,

and to share awareness,

regarding Sri Lankan typography to help enhance growth of type knowledge and creation amongst our creative community.

සිංහල ඉලක්කම්

එකෝමත් එක කාලෙකදි මිනිස්සුන්ට ගැනීම (ගනිනවා) පිළිබඳ අදහස සංකේත වලින් පෙන්නන්න ඕනෙ වුනා. ඉතින් ලෝකෙ පුරාවට එ් ගැන විවිධ අදහස් තිබුණා… හින්දු අරාබි, රෝම ඉලක්කම් මෙහෙම තිබුණු අදහස් ගැන උදාහරණ. යම්කිසි පොදු සම්මතයක් විතරයි ඕනවුනේ. වැඩි දෙනෙක් භාවිතා කරන්න ගන්නකොටත්, එදිනෙදා ජීවිතේට ගැලපෙන ගතිය වැඩිවෙනකොටත් සම්මතේ කල් පැවැතීම වැඩිවෙනව.

සිංහලයින්ට ඉලක්කම් ඕන වුනු අවශ්‍යතා කීපයක්ම තිබුණා. ඉතින් එ් එ් අවශ්‍යතාවයට ගැලපෙන පරිදි සම්මත කරගත්ත ඉලක්කම් ක්‍රම කීපයක් නිර්මාණය වුනා. එ්වා තමයි මේ…

  1. ලිත් ඉලක්කම් (Lith Digits)
  2. පුරාණ අංක (Archaic Numerals)
  3. හෝඩියෙන් අංකනය (ස්වර-ව්‍යංජන)
  4. කටපය ඉලක්කම් (KaTaPaYa method)
  5. භූත සංඛ්‍යා

මුලින්ම ලිත් ඉලක්කම්. මේකෙ තියෙන්නෙ අපිට පුරුදු හින්දු අරාබි ඉලක්කම් ක්‍රමයේ තර්කණයම තමයි. එ් කියන්නෙ සංඛ්‍යාංක දහයක් තියන දහයෙ පාදයෙ ක්‍රමයක්. වෙනස් වෙන්නෙ රූපික සංකේත හැඩ ටික විතරයි. අවශ්‍ය ඕනම සංඛ්‍යාවක් ලියන්න පුලුවන්. ගණිතමය කටයුතු වලට භාවිතා කළේ මේ ඉලක්කම්. ප්‍රධාන වශයෙන් ගණිතමය කටයුතු අවශ්‍ය වුනේ නක්ෂත්‍රය සම්බන්ධ වැඩ වලදි. ඉතින් මේ ඉලක්කම් වලට නමින් කිවුවෙ ලිත් ඉලක්කම් කියලා… ඉංග්‍රීසියෙන් කියනව Sinhala Astrological Digits එහෙම නැත්තම් Sinhala Lith Digits කියල. මේ ඉලක්කම් යුනිකෝඩ් සම්මතයටත් ඇතුලත් කරල තියෙනව. ඉතින් වෙබ් එකකට එහෙම එකතු කරන එක සරල වැඩක්.

Lith Digits-01

තැන් තැන්වල භාවිතා වෙනකොට  සමහර තැනෙක මේ සංකේතවල පොඩි පොඩි වෙනස්කම් තිබුණා. එ් වෙනස්කම් සළකා බලපු සමහර අය කියනව ලිත් ඉලක්කම් ක්‍රම තුනක් තිබුණා කියල. එ්ත් එ් තුන අතර තිබුණු වෙනස්කම් ඉතාම අල්පයි. ශුන්‍යය සඳහා යෙදෙන ඉලක්කම සියලු ක්‍රමවල පොදුවේ භාවිතා වුණා. මුල් කාලීනව මේ ගැන හොයපු පර්යේෂකයො එ් සියලු වෙනස්කම් සළකා බලා යුනිකෝඩ් වලට ඇතුලත් කරන්න සුදුසු සංකේත තෝරගෙන තියෙනව. ඉතින් ලිපියෙ දක්වල තියෙන්නෙ යුනිකෝඩ් සම්මතයට ඇතුලත් කරපු සංඛ්‍යාංක දහය.

මේවත් එක්ක වැඩකරල බලන්න ආසනම් මෙතනින් ( ෦ ෧ ෨ ෩ ෪ ෫ ෬ ෭ ෮ ෯ ) කොපි කරල අරගෙන (මේවා පෙන්නන්නෙ tofu විදිහට වුනත් කමක් නැහැ. tofu ටික copy කරල අරගන්න.) වෙන තැනක paste කරල මේ සංඛ්‍යාංක එක්ක වැඩකරල බලන්න ඔයාටත් පුලුවන්. හැබැයි Nirmala UI ෆොන්ට් එක install කරගන්න වෙනව…

පුරාණ අංකන ක්‍රමය

ඊළඟට එන්නෙ ‘පුරාණ අංකන ක්‍රමය’ කියල හඳුන්වන ක්‍රමය. මේක බ්‍රාහ්මී ඉලක්කම් ක්‍රමයෙන් ආභාසය අරන් එන ක්‍රමයක්. (කොහොමත් අපේ සංඛ්‍යාංක ක්‍රම ඔක්කොටම බ්‍රාහ්මී සම්ප්‍රදාය / ඉන්දියාව එක්ක බැඳුණු සංකල්පීයමය පොදු කරුණු හුඟක් තියනව.)

මේ සංඛ්‍යාංක ක්‍රමයෙදි බිංදුව ලියන්න විදිහක් නෑ… හැබැයි 10, 100 වගේ එ්වට වෙනම ඉලක්කම් තියන නිසා එ්ව ලියන්න පුලුවන්. ඉලක්කම් පාවිච්චි වෙන්නෙ ගණින සංඛ්‍යා (counting numbers) ලියන්න විතරයි. එ් වගේම මූලික අර්ථදැක්වීමට අනුව මේකෙන් ලියන්න පුලුවන් 9999 වෙනකම් විතරයි. එතනින් එහාට ලියන්න අලුත් සංඛ්‍යාංක අර්ථ දක්වාගන්න වෙනව. මේ ඉලක්කම් ක්‍රමයත් යුනිකෝඩ් වල තියෙනව.

හෝඩියෙන් අංකනය

මේ ක්‍රමේදි හෝඩියේ තියන අකුරු පිළිවෙල එකිනෙකින් වැඩිවන අනුයාත සංඛ්‍යා විදිහට සම්මත කරල එ් ඇසුරින් ගණිනවා…

පටන්ගන්නෙ පළමුවෙනි ගාත්‍රාක්ෂරයෙන්, ක යන්නෙන්… ක, කා, කි, කී, කු, කූ, කෘ, කෲ, කෟ, කෳ, කෙ, කෛ, කො, කෞ, කං, කඃ විදිහට දාසය (16) වෙනකම් ලියනව. ඊළඟට එ් ක්‍රමයෙන්ම ඛ, ග, ඝ… ආදී ලෙස මිශ්‍ර සිංහල හෝඩියෙ තියෙන ගාත්‍රාක්ෂර තිස්හතරම (34) අනුපිළිවෙලින් යොදනවා. එතකොට පන්සිය හතලිස් හතර (544) වෙනකම් ලියල.

මෙහෙම එක රවුමක් ගිහින් අකුරු ඔක්කොම ඉවරවුනාම දෙවනි රවුම යනව. එතකොට දෙවනි රවුම කියන එක හඟවන්න අකුරට ඉස්සරහින් හරි පස්සෙන් හරි ලිත් ඉලක්කමෙන් අංක දෙක (෨) යොදනව. නැත්නම් අ, ආ, ඇ… අාදී ලෙස ප්‍රාණාක්ෂර යොදනව. එහෙමත් නැත්නම් පාලි ක්‍රමේට වි, ති, ච… අාදී වසයෙන් යොදනව… එ්කාලෙ පුස්කොළ පොත්වල පිටු අංකනය කරන්න භාවිත කරල තියෙන්නෙ මේ ක්‍රමේ.

මෙහෙම එක රවුමක් ගිහින් අකුරු ඔක්කොම ඉවරවුනාම දෙවනි රවුම යනව. එතකොට දෙවනි රවුම කියන එක හඟවන්න අකුරට ඉස්සරහින් හරි පස්සෙන් හරි ලිත් ඉලක්කමෙන් අංක දෙක (෨) යොදනව. නැත්නම් අ, ආ, ඇ… අාදී ලෙස ප්‍රාණාක්ෂර යොදනව. එහෙමත් නැත්නම් පාලි ක්‍රමේට වි, ති, ච… අාදී වසයෙන් යොදනව… එ්කාලෙ පුස්කොළ පොත්වල පිටු අංකනය කරන්න භාවිත කරල තියෙන්නෙ මේ ක්‍රමේ.

කටපය ඉලක්කම්

මේ ක්‍රමේදි සම්මුතිය මෙහෙමයි. ඉහත ලිත් ඉලක්කම් කියල ගන්න දහයෙ පාදයෙ සංඛ්‍යා පද්ධතියට අනුරූපව හෝඩියේ තියන අකුරු බෙදාගෙන තියනව. පහලින් පෙන්නන්නෙ එ් බෙදෙන විදිහ.

KTPY_1-01


දැන් මේ ක්‍රමෙන් ඉලක්කමක් කියන්න ඕනවුනාම අදාල ඉලක්කම අග ඉඳන් මුලට ලියනව. ඉන්පස්සෙ එ් එ් සංඛ්‍යාංකයට අනුරූප අකුරු බලල හදාගන්න යම්කිසි වචනයකින් සංඛ්‍යාව නිරූපනය කරනව. පහසු උච්ඡාරණයක් සහ අර්ථයක් ජනිත කරගන්න ඉස්පිලි පාපිලි ආදී පිල්ලම් එකතු කළත් එ්වයින් සංඛ්‍යාත්මක අගයට වෙනසක් වෙන්නෙ නෑ. තව බිංදුව වෙනුවට තනි ස්වර අකුරුත් යොදාගන්න පුලුවන්.

එතකොට මේ සම්මතේට අනුව කෙනෙකුට ඕනනම් ‘2017 වර්ෂය’ කියන එක ‘2017 -> 7102’ කියල අරගෙන ‘ස,ක,න,ර’ කියන අකුරු වලින් ‘සක්‍රනාරි වර්ෂය’ කියල ලීවැහැකි.

භූත සංඛ්‍යා

අපි අත්දකින ලෝකෙ සම්මත වශයෙන් තියෙන්නෙ එක ඉරයි, එක හඳයි. ඇස්, කන් නම් දෙක, දෙක ගානෙ.  කාලය සම්මත වශයෙන් තුනට බෙදෙනවා; අතීත, වර්තමාන, අනාගත. ඔයවගේ ලෝකය ගැන යම්කිසි පොදු එකඟත්වයක් තියන සංස්කෘතික පසුබිමක එ් එ් සංකල්පය එක්ක බැඳුණු සංඛ්‍යාත්මක අර්ථයන් බද්ධ වෙල තියනව. භූත සංඛ්‍යා ක්‍රමය එය නිර්මාණය වුණු ඉන්දියානු උප මහාද්වීපයෙ තිබුණු සංකල්පීය අර්ථ නිරූපණ මත රඳනව. නමුත් සලකනු ලබන ඕනෑම සංස්කෘතියක් සඳහා මේ මූලික පදනම යළි යළිත් අරුත් ගැන්විය හැකියි. පහත සංකල්පීය අර්ථ නිරූපන උපුටා ගත්තෙ බලන්ගොඩ ආනන්ද මෛත්‍රිය හාමුදුරුවො ලියල තියන පොතකින්.

0 – ශූන්‍ය, ගගන

1 – සූර්ය, චන්ද්‍ර, මහමෙර, හිමාලය

2 – අක්ෂි, කර්ණ, හස්ත, පාද

3 – අග්නි, කල්‍යාණ, කාල

4 – සත්‍ය, සාගර, යුග, චක්‍ර

5 – කාම, ඉන්ද්‍රිය, ස්කන්ධ, භූත, ශර

6 – ආයතන, සෘතු, රස

7 – පර්වත, සෘෂි

8 – ගජ, කාමස්වර්ග, පාතාල

9 – රත්න, නිධාන, නිධි, ග්‍රහ

ඉතින් මේ ක්‍රමෙන් සන්නිවේදනය කරනකොට අදාල සංඛ්‍යාව නොකියා ඊට බැඳුණු සංකල්පයන් කියනව. සංකල්ප කියනකොට සංඛ්‍යාවෙ අග ඉඳන් මුලට කියන එක තමයි සිරිත. එතකොට එතකොට අදාල සම්මුතිය දන්න කෙනා තේරුම් ගන්නව.

2017 කියන්න ඕන නම් 2017 -> 7102 පිළිවෙලට ‘සෘෂි චන්ද්‍ර ගගන කර්ණ’ කියතහැකි.

අදහසක්…

දැන් තරම් ගණිතමය අවශ්‍යතාවලට fine tune වෙල තිබුන බවක් පෙනෙන්නෙ නැතත් මේ සංඛ්‍යාංක ක්‍රම නිතරම එ්ව යොදාගැනෙන සන්දර්භයට optimize වුනු ගතියක් තියනව. ගැනීම ගණිතය බවට හැරෙද්දි, ගණිතය පිළිබඳ දැනුම එදිනෙදා අවශ්‍යතාවයක් වෙද්දි මේ ගනින ක්‍රම වලින් හුඟක් අභාවයට ගියා. වඩා පහසු තනි සම්මතයක් දිහාට ලෝකෙම හැරුණා… දැන් වෙද්දි ඉලක්කම් කීව ගමන් කෙනෙකුගෙ ඔලුවට එන්නෙ හින්දු අරාබි ඉලක්කම් ක්‍රමේ විතරයි…

කෙනෙක් මේ දේවල් ගැන හොයනකොට බලනකොට ඊට බැඳුණු සමස්ත පද්ධතිය ගැන අදහසක් එනව. එ් පද්ධතියෙ එකම රාමුවකින් සියල්ල කරන්නට තතනනවාට වඩා අවශ්‍යතාවයට අනුව තැනට ගැලපෙන්න රාමු වෙනස්කරන්න ශක්‍යතාවයක් සහ නිදහසක් දීල තියෙන බව පේනව. නමුත් වඩාත් දියුණු ලෝකෙක ජීවත් වෙන අපට අඩුමතරමෙ අපේ පැරැණියන් සතුවුණු  එ් හැකියාවයි නිදහසයි රසවිඳින්න තරම් මනසක් සහ අවකාශයක් ඉතිරිවෙල තියෙනවද කියන එකනම් ගැටලුවක්….

෴  ෴  ෴  ෴  ෴  ෴  ෴  ෴

https://svasthi.wordpress.com/